در حالی که به نظر می رسید با اتمام سال 2009 و با به سر رسیدن مهلت اوباما به ایران، آمریکا متحدین خود را در گروه 1+5 برای اعمال دور تازه ای از تحریم ها متقاعد خواهد کرد، اما مخالفت های چین مشکل تازه ای را برای آمریکا به وجود آورده است.

انتظار می رفت تا نشست این گروه در نیمه ژانویه زمینه تصویب قطعنامه ای علیه ایران را فراهم کند، اما چین با نفرستادن مدیر کل سیاسی وزارت خارجه خود و اعزام دیپلمات رده پایین تری به نیویورک، آن نشست را در عمل عقیم کرد و بعد از آن هم مانع حرکت این گروه به سوی تصویب تحریم های بیشتر علیه ایران شده است.

سخنان جیه چی نشان دهنده تمایل چین به ادامه گفتگوها با ایران به جای اعمال تحریمهای بیشتر و همچنین، نشانگر مخالفت با آمریکا و متحدین غربی آن برای اعمال دور جدید تحریمها است، اما چنین تمایلی از سوی چین چه معنا و مفهومی دارد؟

برخی از کارشناسان بر این باورند که تمایل چین به مقاومت در برابر تحریمها تنها برای ایجاد زمینه چانی زنی های بیشتر با آمریکا است تا به این وسیله بتواند در مورد مسائل مورد علاقه اش ،و نه الزاما پرونده هسته ای ایران، امتیازاتی از آمریکا بگیرد.

اردشیر سنایی در این زمینه به موضوع تایوان اشاره کرده و معتقد است که آمریکا با گره زدن این موضوع به پرونده هسته ای ایران سعی دارد تا چین را در برابر گرفتن امتیازی در این موضوع به همکاری در پرونده هسته ای ایران متقاعد کند.

او ضمن موفقیت آمیز بودن این تاکتیک آمریکا، وضعیت چین و روسیه را در پرونده هسته ای ایران به قطعات یک پازل تشبیه کرده و می گوید « ایالات متحده پس از طی این فرآیند به همان مسیر قابل انتظار رفت و بحث گسترش تحریم ها با اجماع جهانی علیه جمهوری اسلامی ایران و همراه کردن کشورهای چین و روسیه به ویژه چین در این قضیه و همه این موارد قطعات یک پازل بود که یکی پس از دیگری طی شد و در دو بعد نمایان گشت، بعد اول تحریم‌های جداگانه‌ای که خود ایالات متحده اعمال خواهد کرد و دوم بحث تحریم‌های جهانی که در شورای امنیت مقدماتش با قطعنامه اجلاس قبل شورای حکام فراهم شد و در این بین آمریکا تلاش دارد هر چه سریعتر قطعنامه تحریمی جدیدی در شورای امنیت سازمان ملل به تصویب رساند».

تحلیل هایی از این دست و تقریبا به صورت مشابهی در رسانه های مختلف کشور دیده می شود که به نظر می رسد گویای واقعیت پرونده هسته ای ایران و تحریم های پیش رو و همچنین میزان مقاومت چین در برابر آن باشد. در برابر چنین تحلیل هایی، موضع اخیر چین از زوایای دیگری نیز قابل بررسی است که نقش دیگری را برای قطعه چینی در پازل هسته ای ایران نشان می دهد. در وهله نخست، لازم است تا موضع اخیر چین از منظری گسترده تر از پرونده هسته ای ایران و به خصوص جایگاه جهانی آن کشور دیده شود تا نقشش در این پرونده معلوم شود.

برخی از تحلیلگران آمریکایی با توجه به قدرت فزاینده اقتصادی چین در دو دهه اخیر، از این کشور به عنوان «خطر فزاینده» برای آمریکا یاد می کنند. به عقیده این گروه از تحلیلگران، خطر چین حتی از تهدید القاعده و سایر سازمان های افراطی و شبه نظامی نیز بیشتر و بلند مدت تر است زیرا بر خلاف آنها تنها جنبه تخریبی ندارد بلکه این کشور به تدریج به یکی از قطبهای اصلی علم و فناوری در جهان تبدیل می شود.

علائم چنین امری در طی بحران اقتصادی اخیر غرب نمودار شد، چرا که با وجود لطمات سنگین کشورهای غربی از این بحران، چین توانست رشد اقتصادی خیره کننده ۸/۷ درصدی خود را ادامه دهد. از سوی دیگر، چین در حال حاضر 800 ميليارد دلار اوراق قرضه آمريکا را در دست دارد و در اختیار داشتن بیش از نیمی از اوراق بهادار خزانه داری آمریکا به معنای چنان قدرت اقتصادی است که به تناسب رشد این قدرت خواهان نقش بیشتری در منطقه و مناسبات بین المللی است.

دیدار نوامبر گذشته باراک اوباما از چین نشان داد که مقامات چینی در مناسبات بین المللی تمایل به موضع برتری دارند و تاثیر چنین امری در کنفرانس تغییرات اقلیمی کپنهاگ دیده شد. موضع چین در این کنفرانس باعث شد تا اجماع جهانی برای تصویب قرارداد کاستن گازهای گلخانه ای به جایی نرسد و ون جیا بائو، نخست وزیر چین، به رغم درخواست های اوباما حاضر به دیدار با او نشد. اختلاف چین با آمریکا بر سر فعالیتهای گوگل در چین و حمایتهای هیلاری کلینتون از گوگل، فروش سلاح به تایوان و برنامه دیدار باراک اوباما با دالایی لاما گوشه های گوناگون اختلافات این دو کشور است که با توجه به اختلافات رو به گسترش اقتصادی دو کشور، می توان فاصله گرفتن گام به گام چین از آمریکا را در آنها دید.

فاصله گرفتن چین از آمریکا به معنای آن است که این کشور به موازات رشد توان اقتصادی اش خواهان سهم بیشتری در مناسبات بین الملل است. این موضوع یادآور پیش بینی جان میرشایمر، استاد روابط بین الملل دانشگاه شیکاگو، است که یک دهه پیش گفته بود «همانطور که آمریکا استعمارگران اروپایی را از سراسر نیم کره غربی بیرون راند و این منطقه را به زیر سلطه خود درآورد چین نیز به عنوان یک قدرت رو به ظهور به دنبال بیرون کردن آمریکا از شرق آسیا و کنترل این منطقه خواهد بود».

نشانه های چنین قدرت رو به ظهوری در طی چند سال اخیر تا اندازه زیادی دیده شده و نقش قطعه چینی در پازل هسته ای ایران نیز هماهنگ با چنین پدیده ای قابل ارزیابی است.

چین به نحو طبیعی در این پازل به دنبال تعریف نقشی متناسب با رشد قدرت خود است تا آن که صرفا از اقدامات آمریکا و متحدین غربی اش حمایت کند. در واقع، پرونده هسته ای ایران در این تعریف آن خط مقدمی است که چین می تواند هم آوردی خود را با قدرتهای غربی نشان دهد و به این وسیله ظهور قدرت خود را در مناسبات بین المللی تثبیت کند. ابعاد این تعریف دامنه های گسترده تری از صرف پرونده هسته ای ایران را در بر می گیرد که این پرونده برای چین حکم مدخلی برای ورود به آن حوزه ها است.

از این رو، مقاومت اخیر این کشور در برابر تحریمهای مورد نظر آمریکا بیشتر از آن که به چانه زنی ها در اموری از قبیل تایوان یا حمایت آمریکا از دالایی لاما و قضیه تبت مرتبط باشد، به تعریفی بازمی گردد که چین در پازل هسته ای ایران در نظر گرفته و بنابر آن قصد دارد تا در این پازل نقش تعیین کننده تری نسبت به گذشته ایفا کند.